Emeğin Ateşi, İktidarın Gölgesi ve Zamanın Demir Kafesi: 1 Mayıs’tan Karanlık Fabrikalara Sosyal Psikolojik Bir Çözümleme
1 Mayıs’ın kızıl karanfili, yalnızca bir günün simgesi değil; 19. yüzyılın sonundan bugüne, insanın emeğiyle, zamanıyla ve nihayet kendisiyle kurduğu ilişkinin kolektif hafızadaki izdüşümüdür. Bu çalışma, 1 Mayıs’ın nasıl doğduğunu, sosyalist devletler tarafından nasıl bir iktidar ve ideoloji aracına dönüştürüldüğünü, kapitalist zaman disiplininin insan ruhunda açtığı yaraları ve günümüzün karanlık fabrikalarının geleceğe dair taşıdığı ürkütücü vaatleri sosyal psikoloji ve kolektif bellek olguları ekseninde tartışmayı amaçlamaktadır.
Samanpazarı’ndan Kızıl Meydan’a: Bir Mücadele Gününün Doğuşu ve İktidar Seremonisine Dönüşümü
1 Mayıs’ın kökeni, sanılanın aksine yalnızca 1886 Chicago Samanpazarı (Haymarket) trajedisine indirgenemez. Aziz Çelik’in vurguladığı gibi, 1 Mayıs denince akla 3 Mayıs 1886 günü grevcilerin üzerine polis tarafından açılan ateş ve idam edilen işçi önderleri gelse de, bu anlatı bayramın tarihsel bağlamını daraltan “doğru bilinen bir yanlış”tır. Gerçekte 1 Mayıs, 19. yüzyılın ikinci yarısında sekiz saatlik iş günü mücadelesi içinde doğmuş, zamanla uluslararası işçi dayanışmasının ve emeğin bayramı olarak anlam kazanmıştır. İkinci Enternasyonal’in 1889 Paris Kongresi’nde aldığı kararla 1 Mayıs’ın “Uluslararası İşçi Günü” olarak kutlanması kararlaştırılmış, böylece bayram kurumsal kimliğine kavuşmuştur.
Sosyal psikoloji açısından bakıldığında, 1 Mayıs’ın doğuşu “kolektif eylem çerçevesi” kavramıyla anlamlandırılabilir. İşçilerin adaletsizlik algısı, ortak bir kimlik (işçi sınıfı bilinci) etrafında örgütlenmiş ve sekiz saatlik iş günü talebi, bu hareketin somut simgesi haline gelmiştir. Burada Marx’ın sermayeyi “vampir gibi canlı emeği emerek yaşayan ölü emek” olarak tanımlaması, işçilerin kolektif öfkesinin kuramsal zeminini oluşturmuştur.
Ancak Ekim Devrimi’yle birlikte 1 Mayıs, radikal bir anlam kaymasına uğramıştır. James von Geldern’in çalışması, Mayıs 1918’de Bolşeviklerin 1 Mayıs’ı nasıl bir “anlam mücadelesi” alanına çevirdiğini çarpıcı biçimde ortaya koyar: “Devrimden önce 1 Mayıs gösterisi alt sınıfı temsil ediyordu; şimdi ise devletin kendisini, yalnızca bir iktidar sembolü olarak değil, bizzat iktidar olarak temsil ediyordu.” Bu muazzam dönüşüm, 1 Mayıs’ın bir mücadele gününden bir iktidar seremonisine evrilmesinin altını çizer.
Sovyet rejimi, 1 Mayıs’ı bilinçli bir propaganda aygıtı olarak yeniden işlevlendirmiştir. Irene Fardin’in araştırması, Bolşevik hükümetinin devrimden hemen sonra Hristiyan bayramlarının –özellikle Paskalya’nın– yerini alacak yeni bayramları agresif biçimde teşvik ettiğini ve 1 Mayıs’ın Sovyet ritüel takviminin en önemli unsuru haline geldiğini göstermektedir. Gazeteler, kolektif belleği yeniden inşa etme hedefiyle, “maiovka” olarak adlandırılan bu bayramın devrim öncesinde de kutlandığını vurgulayarak “var olmayan bir geçmiş” icat etmişlerdir. Bu, sosyal psikolojide “retrospektif sosyal inşa” olarak bilinen olgunun adeta bir laboratuvar örneğidir: bir rejim, bugünkü iktidarını meşrulaştırmak için dünü yeniden yazmaktadır.
Cambridge Üniversitesi’nden bir araştırmacının 1990 yılındaki Kızıl Meydan kutlamalarına dair gözlemi, 1 Mayıs’ın meşruiyet krizini veciz biçimde özetler: “İşçi dayanışmasının ve Sovyet askeri gücünün sembolü olmaktan çıkan 1 Mayıs, Sovyet rejimindeki meşruiyet krizinin bir başka tanıklığı haline gelmişti.” Bu ifade, sosyalist devletler için bayramın artık bir güç gösterisinden ziyade, çatırdayan bir hegemonyanın semptomu olduğunu ortaya koymaktadır.
Vakit Nakittir: Zaman Disiplini, Kapitalist Bilinç ve İnsan Ruhunun Sömürgeleştirilmesi
“Vakit nakittir” özdeyişi, kapitalizmin insan bilincinde yarattığı en derin dönüşümün veciz ifadesidir. E. P. Thompson’ın 1967 tarihli ufuk açıcı çalışması “Time, Work-Discipline, and Industrial Capitalism”, sanayi devriminden önce zamanın insanlar için muğlak, horoz sesiyle ya da güneşin konumuyla ölçülen yaklaşık bir kavram olduğunu; emeğin ise görev odaklı, yani bir tarlayı sürmenin ya da bir masa yapmanın gerektirdiği süreyle tanımlandığını ortaya koyar. Ancak 18. yüzyılın ortalarında fabrika sistemiyle birlikte “saatlik ücret” kavramı doğmuş, işçiler ne kadar ürettiklerine değil, ne kadar süre çalıştıklarına göre ücretlendirilmeye başlanmıştır.
Bu geçiş, insanlık tarihinin en sessiz ama en derin devrimlerinden biridir. Tarım toplumunun görev odaklı zamanından endüstriyel kapitalizmin saat disiplinine geçiş, işçilerin coğrafi olarak fabrikaya taşınmasından çok daha karmaşık bir zihinsel dönüşümü gerektirmiştir. Thompson, tarihsel kayıtlardan aktardığı Crowley Demir İşleri örneğinde, bir fabrika sahibinin işçilerin vakit disiplinine direncini şöyle belgelediğini aktarır: “Gündelik çalışan çeşitli kişilerce korkunç biçimde aldatıldım ve vicdanımın kabul edeceğinden çok daha fazla zaman için ödeme yaptım. Bazıları aylaklık etmeyi bir tür hak sanmış…” Bu sözler, yeni zaman rejimine karşı işçi direnişinin ve kapitalistin bu direnişi kırma azminin canlı kanıtıdır.
Sosyal psikoloji açısından, zaman disiplininin içselleştirilmesi “öz-denetim” mekanizmalarının yeniden yapılandırılması anlamına gelir. İşçiler, dışsal bir denetim aygıtı olan fabrika düdüğü ve saat kulesi aracılığıyla, zamanı içsel bir ahlaki kategori olarak benimsemeye zorlanmışlardır. Cornwall, Ontario’daki fabrika yaşamını inceleyen bir çalışma, “zaman disiplini” ile “makine disiplini”nin birleşerek işçilerin eylem ve hareketleri üzerinde katı kontroller dayattığını göstermektedir. Bu kontroller, yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda psikolojik bir tahakküm biçimidir.
Marx’ın “sermaye, vampir gibi canlı emeği emerek yaşar” metaforu, günün her bir parçasının iş-zamanına, yani sermayenin kendini değerleme sürecine dönüştürülme çabasını ifade etmektedir. Ne var ki sermayenin bu büyüme arzusunun önünde günün 24 saat olması gibi aşılmaz bir doğal sınır vardır. İşte 1 Mayıs’ı doğuran sekiz saatlik iş günü talebi, tam da bu sınırın neresine çizgi çekileceğine dair kolektif bir itiraz ve pazarlıktır.
Geleceğin Karanlığı: Endüstri 4.0, İnsansız Fabrikalar ve Emeğin Ontolojik Krizi
Kapitalizmin zaman disiplini, 21. yüzyılda yeni bir aşamaya evrilmektedir: insanın üretim sürecinden tamamen dışlandığı “karanlık fabrikalar”. Endüstri 4.0 devrimi, siber-fiziksel sistemler, nesnelerin interneti ve kendi kendine öğrenen robotlar aracılığıyla, insan emeğine ihtiyaç duymayan üretim süreçlerini mümkün kılmaktadır. Akben ve Avşar’ın çalışması, bu yeni sistemin insanları “işçi olmaktan çıkarıp planlayıcı ve koordinatör pozisyonuna taşıma” vizyonunu ortaya koymaktadır.
“Karanlık” sıfatı burada yalnızca metaforik değildir: Bu fabrikalar, insan çalışanlar için gerekli olan aydınlatma, ısıtma ve havalandırma sistemlerine ihtiyaç duymadıkları için gerçek anlamda karanlıktır. Bu durum, insanın üretim sürecindeki varlığının artık bir “maliyet kalemi”ne indirgendiğinin en somut göstergesidir.
Ancak karanlık fabrikaların yarattığı en büyük tehdit, işsizlik ya da ekonomik eşitsizlikten daha derindir: Ontolojik bir kriz söz konusudur. Kocaaay’ın derlemesi, Endüstri 4.0’ın çalışanların sosyal hayatına etkilerinin henüz net olarak bilinmediğini, ancak “yeni risklerle birlikte farklı rahatsızlıkları ortaya çıkarmasının beklendiğini” vurgulamaktadır. İnsanın kendini emeğiyle tanımladığı bir dünyada, emeğin gereksiz hale gelmesi, varoluşsal bir boşluk ve anlam kaybı yaratmaktadır.
Sosyal psikolojinin “öğrenilmiş çaresizlik” ve “yabancılaşma” kavramları bu noktada açıklayıcıdır. Marx’ın tanımladığı dört boyutlu yabancılaşma –ürüne, üretim sürecine, insanın türsel varlığına ve diğer insanlara yabancılaşma– karanlık fabrikalar bağlamında yeni bir derinlik kazanmaktadır. İnsan, yalnızca emeğinin ürününe değil, bizzat emek verme kapasitesine, yani insan olmanın kurucu unsurlarından birine yabancılaşmaktadır.
Sonuç Yerine: Emeğin Diyalektiği
1 Mayıs’ın tarihsel yolculuğu, insanın emeğiyle kurduğu ilişkinin diyalektik doğasını gözler önüne sermektedir: Emeğin sömürüsüne karşı bir isyan olarak doğan 1 Mayıs, iktidar tarafından araçsallaştırılarak bir tahakküm aygıtına dönüştürülebilmiştir. Kapitalist zaman disiplini, insanın en mahrem alanını –zaman algısını– yeniden biçimlendirmiştir. Karanlık fabrikalar ise, sermayenin nihai hayalini –artı değer üretmek için canlı emeğe ihtiyaç duymayan bir dünya– ufukta belirmişken, insanı “işlevsiz bir sınıf” olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakmaktadır.
Bu üçlü perspektiften bakıldığında, günümüzün temel meselesi şudur: İnsan emeğinin anlamını yitirdiği bir dünyada, 1 Mayıs’ın taşıdığı dayanışma ruhu neye dönüşecektir? Bu sorunun yanıtı, yalnızca ekonomi politikalarında değil, kolektif bilincin ve toplumsal dayanışmanın yeniden inşasında saklıdır. Zira emek, yalnızca bir geçim aracı değil, insanın kendini gerçekleştirme biçimi ve toplumsal varoluşunun temelidir. Karanlık fabrikaların karanlığında, belki de en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, 1886’da Chicago sokaklarını aydınlatan o kıvılcımın yeniden tutuşmasıdır.